Opiekunowie społeczni do 1939 roku

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opiekunowie społeczni do 1939 roku – instytucja opieki społecznej powołana do życia rozporządzeniem Prezydenta z 6.03.1928 o opiekunach społecznych i komisjach opieki społecznej. Zgodnie z przepisami opiekunowie stać się mieli jednym z elementów prawidłowego wykonywania ustawy o opiece społecznej z 1923. Rozporządzenie zakładało powołanie w zależności od potrzeb co najmniej jednego opiekuna w każdej gminie, w przypadku powołania większej ich liczby gmina miała być dzielona na okręgi opiekuńcze. Wyboru opiekuna na trzyletnią kadencję dokonywała rada gminna na wniosek gminnej komisji opieki społecznej. Funkcja opiekuna miała charakter honorowy, jego zadania polegały na: inicjowaniu działań opiekuńczych i współdziałaniu w ich realizacji z władzami gminnymi; dbałości nad sposobem świadczenia opieki względem potrzebujących; badaniu stanu majątkowego podopiecznych opieki społecznej; komunikowaniu władzom gminnym spostrzeżeń dotyczących funkcjonowania lokalnej opieki społecznej; składaniu co najmniej raz w roku sprawozdania z działalności. Rozporządzenie wykonawcze ministra pracy i opieki społecznej z 11.04.1929 doprecyzowało zakres obowiązków opiekunów narzucając równocześnie gminom sztywne terminy obligujące do powołania opiekunów jeszcze w połowie tego roku. Mimo występujących w wielu gminach trudności w znajdowaniu odpowiednich kandydatów do końca 1929 powołano w kraju ok. 20 tys. opiekunów społecznych, w 1932 było ich 23,6 tys., w 1938 21,6 tys. Wraz z upowszechnianiem w latach 30. otwartych form opieki nad dziećmi (rodziny zastępcze, wsparcie dla rodzin z dziećmi) zwiększała się liczba zadań opiekunów bezpośrednio związanych z opieką nad dziećmi. Dekretem z 22.10.1947 przepisy o opiekunach społecznych rozciągnięto na powojenny obszar państwa polskiego, jednak wraz ze stalinizacją zasad opieki społecznej instytucja opiekunów uległa likwidacji.

Źródła: Dekret z dnia 22 października 1947 r. w sprawie mocy obowiązującej niektórych przepisów ustawodawstwa z zakresu opieki społecznej, Dz. U. 1947, nr 65, poz. 389; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013; S. Grocholski, E. Chwalewik, O opiekunach społecznych i komisjach opieki społecznej. Zbiór przepisów z wyjaśnieniami, Warszawa 1929; Mały Rocznik Statystyczny 1939; Rozporządzenie Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 11 kwietnia 1929 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych w sprawie ustanowienia opiekunów społecznych i sposobu wykonywania przez nich obowiązków, Dz. U. 1929, nr 30, poz. 291; Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiekunach społecznych i komisjach opieki społecznej, Dz. U. 1928, nr 29, poz. 267.