Opieka zakładowa nad dziećmi po II wojnie światowej

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka zakładowa nad dziećmi po II wojnie światowej – system placówek opiekuńczo-wychowawczych realizujących opiekę całkowitą przeznaczoną dla dzieci (i młodzieży) pozbawionych opieki rodziny własnej, bądź wymagających opieki z powodu upośledzenia umysłowego, złego stanu zdrowia lub zagrożenia o charakterze moralnym. Według danych szacunkowych w 1945 dzieci i młodzieży potrzebującej opieki całkowitej było 7 razy więcej niż przed wojną. Na system opieki składały się przede wszystkim: domy małego dziecka (przeznaczone dla dzieci w wieku od 0 do 3 lat), domy dziecka (dla dzieci w wieku od 3 lat), pogotowia opiekuńcze (dla dzieci w wieku od 3 lat), ogniska wychowawcze (specyficzna forma opieki zakładowej częściowej i całkowitej przeznaczona dla chłopców), specjalne zakłady wychowawcze (dla dzieci z zaburzeniami rozwoju ze względu na upośledzenie umysłowe, fizyczne lub zagrożenie moralne), domy wczasów dziecięcych. Formę pośrednią między domem dziecka a rodziną zastępczą stanowił rodzinny dom dziecka. Opieka realizowana była w granicach wyznaczonych ustawą o opiece społecznej z 16.08.1923 i powojennym ustawodawstwem szczegółowym. W myśl podziału kompetencji opiekuńczych (1945) realizowanym i modyfikowanym w kolejnych latach nadzór nad placówkami opiekującymi się dziećmi do lat 3 oraz niepełnosprawnymi realizował resort zdrowia, dziećmi powyżej 3 roku życia resort oświaty, a nad dziećmi, które weszły w konflikt z prawem opiekę sprawował resort sprawiedliwości (ewentualnie spraw wewnętrznych) w ramach prowadzonych przez siebie zakładów (zakłady wychowawcze i poprawcze, izby dziecka MO, schroniska dla nieletnich). Liczba wychowanków (w wieku 0-19 lat) w 1946 w poszczególnych rodzajach placówek wynosiła: domy małego dziecka – 2,9 tys., domy dziecka – 36,3 tys., pogotowia opiekuńcze – 1,1 tys. (dane z 1949), specjalne zakłady wychowawcze – 5,7 tys., zakłady poprawcze – 2,1 tys., domy wczasów dziecięcych – 11,8 (dane z 1955). W 1980 odpowiednio – 4,7 tys., 22,8 tys., 6,7 tys., 34,3 tys., 2,7 tys., 22,1.

Źródła: M. Brenk, K. Chaczko, R. Pląsek, Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918-2018. Podręcznik Akademicki, Warszawa 2018; Dekret z dnia 22 października 1947 r. w sprawie mocy obowiązującej niektórych przepisów ustawodawstwa z zakresu opieki społecznej, Dz. U. 1945, nr 65, poz. 389; J. M. Domańska, Opieka nad dzieckiem i jej formy: ustalenia teoretyczne i podstawy legislacyjne (za lata 1945-1989), „Studia z Teorii Wychowania” 2015, t. 6, nr 2; A. Kelm, Formy opieki nad dzieckiem w Polsce Ludowej, Warszawa 1983; Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej, Dz. U. 1923, nr 92, poz. 726.