Opieka zakładowa nad dziećmi i młodzieżą w Drugiej Rzeczypospolitej

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka zakładowa nad dziećmi i młodzieżą w Drugiej Rzeczypospolitej – działania opiekuńcze zapewniające zaspokajanie pełni potrzeb życiowych przebywających w nich dzieci i młodzieży, organizowane w kierowanych do dzieci i młodzieży powyżej 3 roku życia schroniskach i bursach, stanowiących około 90% wszystkich zakładów, a także żłobkach dla dzieci do lat 3 i domach matki i dziecka oraz zakładach specjalnych. Na początku lat 20. opieką w ramach opieki zakładowej obejmowano około 50 tys. dzieci i młodzieży, w 1927 liczba podopiecznych sięgnęła 53,7 tys. (dotacja budżetu państwa wynosiła w końcu lat 20. 20-25% ogółu środków przeznaczanych na opiekę zakładową). Sytuacja zmieniła się w okresie wielkiego kryzysu, gdy wskutek trudności finansowych budżetu państwa i samorządów nacisk w polityce opiekuńczej położony został na rozwój otwartych form opieki nad dziećmi, połączony z ograniczaniem subwencjonowania opieki zakładowej i rozwojem tańszych w utrzymaniu rodzin zastępczych. W latach 30., wraz z rozwojem instytucji rodzin zastępczych, liczba podopiecznych opieki zakładowej stopniowo się zmniejszała dochodząc do 42 tys. osób przebywających w 1937 w 859 placówkach. Zdecydowanie najwięcej, bo 34,7 tys. wychowanków (83%) przebywało wtedy w schroniskach i bursach, blisko 2,9 tys. (7%) opiekę znajdowało w żłobkach i domach matki i dziecka, zaś 4,4 tys. (10%) przebywało w zakładach specjalnych. Wśród wychowanków przeważali chłopcy stanowiący 53% ogółu podopiecznych. Blisko 3/4 podopiecznych znajdowało się w przedziale wiekowym 7-13 lat (42%) oraz 14-18 lat (31%). W 1937 aż 10,2 tys. podopiecznych zakładów zamkniętych, czyli blisko 1/4 ogółu, posiadała rodziców, 6,4 tys. (15%) miało jednego rodzica, a tylko 20% (8,2 tys.) stanowiły pełne sieroty. Koszty utrzymania w przypadku 15,4 tys. podopiecznych (37%) ponosiły samorządy (blisko 2/3 stanowiły wydatki miast), 7,5 tys. (18%) utrzymywały organizacje społeczne, 2,8 tys. (7%) fundacje, 1,7 tys. (4%) zgromadzenia zakonne, 1,4 tys. Skarb Państwa (3%), a 8,8 tys. (21%) rodzice i opiekunowie.

Źródła: J. C. Babicki, W. Woytowicz-Grabińska, Opieka społeczna nad dziećmi i młodzieżą, Warszawa 1939; U. A. Domżał, Opieka państwa i organizacji pozarządowych nad dzieckiem w latach 1919-1939, Łódź 2009; M. Furmanowska, Działania na rzecz rodziny w Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław 2008; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013; Mały Rocznik Statystyczny 1939; E. Rudzińska, Zakłady opieki całkowitej dla dzieci i młodzieży w 1936/37 r., „Praca i Opieka Społeczna” 1938, nr 2; E. Słabińska, Zakłady opieki całkowitej (zamkniętej) dla dzieci opuszczonych w Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Od kwestii robotniczej do nowoczesnej kwestii socjalnej. Studia z polskiej polityki społecznej XX i XXI wieku, T. IV, red. P. Grata, Rzeszów 2016.