Opieka społeczna

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka społeczna – system instytucji i działań opiekuńczych, wychowawczych i szerzej pomocowych skierowany do osób uznawanych o danym czasie za niezdolne do zaspokojenia podstawowych potrzeb. W ustawie o opiece społecznej z 1923 definiowana jako zaspokajanie ze środków publicznych niezbędnych potrzeb życiowych jednostki. Działania z zakresu opieki społecznej skierowane były w istotnej części do dzieci, zarówno bezpośrednio jak i pośrednio (poprzez wsparcie rodziny). Opieka jako działanie wielostronne definiowana była jako doprowadzenie dziecka do samodzielności, na które składają się: 1. działania powszechne ukierunkowane na wsparcie rodziny (stworzenie warunków umożliwiających spełnianie powinności opiekuńczych); 2. działania specjalistyczne podejmowane wobec dziecka w kontakcie z rodziną i przy jej udziale; 3. pozyskiwanie dla dziecka zastępczego środowiska opieki (rodzinnego, zakładowego). W okresie międzywojennym opieka nad dzieckiem została włączona do systemu opieki społecznej, sprecyzowano jej ogólne założenia, ustanowiono sądy jako władzę opiekuńczą, precyzowano i wdrażano prawa dziecka. Po II wojnie światowej opieka społeczna w zakresie opieki nad dzieckiem od 3 lat włączona została do zadań systemu oświaty, zaś dzieckiem do 3 roku życia resortu zdrowia. Po zakończeniu okresu ratownictwa społecznego opieka społeczna została usunięta na margines polityki państwa. Pomocy udzielano z zasady w skrajnych przypadkach ograniczając się bądź do umieszczenia w zakładzie opiekuńczym bądź udzielenia zasiłku pieniężnego. Z końcem lat 50. opracowano kompleksowy program stawiając m.in. na diagnozę potrzeb społecznych, rozwój form pomocy zorganizowanej, działalność profilaktyczną. Szczególną rolę miała odegrać instytucja opiekuna społecznego. System opieki charakteryzował się wysokim stopniem decentralizacji organów pomocowych. W wyniku reformy systemu w 1990 w miejsce opieki – zorganizowanej dobroczynności, działalności charytatywnej opartej na zasadzie fakultatywności, pojawiła się pomoc społeczna.

Źródła: A. Kelm, Problematyka rozwoju systemu opieki nad dzieckiem, [w:] Opieka i pomoc społeczna wobec wyzwań współczesności, Rzeszów 2008; Cz. Kępski, Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2003; K. Koralewski, Opieka społeczna, Warszawa 1918; E. Leś, Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001; A. Mielczarek, Polska pomoc społeczna – doświadczenia historyczne, Toruń 2006; J. Szumlicz, Pomoc społeczna w polskim systemie zabezpieczenia społecznego, Warszawa 1987.