Opieka otwarta nad dziećmi po II wojnie światowej

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka otwarta nad dziećmi po II wojnie światowej – system narzędzi wsparcia, instytucji i kadr służących zaspokojeniu potrzeb materialnych i rozwojowych w środowisku zamieszkania dziecka (i jego rodziny). W pierwszym okresie działania opiekuńcze polegały na tzw. ratownictwie społecznym tj. na udzieleniu pomocy milionom obywateli, którzy znaleźli się w krytycznej sytuacji życiowej (zabezpieczenie potrzeb żywnościowych, odzieży, zamieszkania, zwalczanie chorób). Z końcem lat 40. działania opiekuńcze podzielono między kilka resortów: zdrowia (dzieci do lat 3, opieka w zakresie ochrony zdrowia), edukacji (szkolnictwo), opieki społecznej (głównie opieka zakładowa). Początkowo działania państwa skupiały się głównie na opiece otwartej w zakresie ochrony zdrowia (m.in. przychodnie i poradnie dla matki i dziecka, szczepienia ochronne, pomoc w opiece nad dzieckiem) oraz systemie oświaty (dożywianie, poradnictwo, szkolna ochrona zdrowia). W zakresie opieki społecznej w latach 1950-1955 dokonano centralizacji kierownictwa działalności opiekuńczej i postawiono na opiekę zakładową kosztem opieki otwartej. Zlikwidowano lub upaństwowiono podmioty prowadzące działalność opiekuńczą. Po 1956 stopniowo odbudowywano inne niż zakładowa formy opieki. W 1959 ustanowiono kadrowy instrument wsparcia w postaci opiekuna społecznego, który miał za zadanie koordynować różne formy opieki społecznej. Na odbudowywaną opiekę otwartą (środowiskową) składało się różnorodne wsparcie dziecka w rodzinie (m.in. pomoc materialna, poradnictwo pedagogiczne), rozbudowywano funkcje szkoły (opiekuńczo-wychowawcze w ramach placówki; kompensacyjne np. w postaci pomocy materialnej uczniom, dożywiania; opiekuńcze integracyjne np. samorządność, higiena pracy szkolnej, system informacji dla rodziców w sprawach opieki i wychowania). Dopuszczono też do rozwinięcia aktywności przez organizacje społeczne, chociaż poradnie społeczno-wychowawcze Towarzystwa Przyjaciół Dzieci zostały do końca 1967 włączone do ogólnej sieci poradni wychowawczo-zawodowych.

Źródła: M. Brenk, K. Chaczko, R. Plasek, Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918-2018, Warszawa 2018; P. Grata, Czas przełomu. Polska polityka społeczna w latach 1944-1950, Rzeszów 2018; A. Kelm, Formy opieki nad dzieckiem w Polsce Ludowej, Warszawa 1983; Osiągnięcia socjalne Polski Ludowej, cz. 1, 1944-1949, red. E. Pragierowa, J. Licki, Warszawa 1951; Rodzinne i instytucjonalne formy opieki, red. M. Kolankiewicz, Warszawa 1988.