Opieka nad ubogimi

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka nad ubogimi – uznawana za poprzedniczkę opieki społecznej i ujmowana jako zespół działań o charakterze opiekuńczym, wychowawczym i szerzej pomocowym skierowanych do osób uznawanych w określonym czasie za niezdolne do zaspokojenia potrzeb, bądź osób, których potrzeby nie były zaspokajane na określonym poziomie. Aktywność w zakresie opieki nad ubogimi, w tym dziećmi, na ziemiach polskich tradycyjnie realizowana jako religijna dyrektywa miłosierdzia, w XIX w., uległa zmianom wynikającym z przeobrażeń społeczeństwa, systemu gospodarczego oraz w trzech systemów politycznych. Na płaszczyźnie prawnoustrojowej istniało ogromne zróżnicowanie. W zaborze pruskim działania realizowano w formie interwencjonizmu państwowego (obowiązek opieki publicznej, ubezpieczenia społeczne). Na ziemiach zaboru austriackiego podążano za rozwiązaniami niemieckimi uwzględniając lokalną specyfikę. W zaborze rosyjskim publiczna pomoc ubogim była nikła, a inicjatywa społeczna wyraźnie ograniczana (zmiany nastąpiły po 1905). Tradycyjnie opieka nad ubogimi ujęta w formy doraźnej filantropii, pozyskiwania funduszy, organizowania zbiórek, loterii na skutek postępującej industrializacji uległa wyraźnej zmianie – profesjonalizacji działań. Szczególnym zjawiskiem było organizowanie stowarzyszeń społecznych nowego typu stosujących profesjonalne techniki pomocy jednostce i rodzinie ukierunkowane na ograniczenie pauperyzacji poprzez przygotowanie do pracy zarobkowej (w miejsce udzielania jałmużny), dostarczenie odpowiednich kwalifikacji i opiece o charakterze moralnej. Powstawały nowoczesne stowarzyszenia i instytucje charytatywne, opiekuńcze, lecznicze i oświatowe (m.in.: towarzystwa do walki z gruźlicą, higieny, opieki nad kobietę w ciąży, ogrody jordanowskie, ośrodki wychowawcze dla młodzieży, gniazda sieroce, ochronki dla dzieci, kolonie letnie). Inicjatywy tradycyjnie prowadzone przez organizacje religijne w II połowie XIX sukcesywnie uzupełniały upowszechniające się organizacje świeckie.

Źródła: A. W. Góra, Tradycje opieki i pomocy społecznej w Polsce, „Praca Socjalna” 1989, nr 2; Cz. Kępski, Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2003; K. Koralewski, Opieka społeczna, Warszawa 1918; E. Leś, Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001; A. Mielczarek, Polska pomoc społeczna – doświadczenia historyczne, Toruń 2006; J. Radwan-Pragłowski, K. Frysztacki, Społeczne dzieje pomocy człowiekowi. Od filantropii greckiej do pracy socjalnej, Warszawa 1996.