Opieka nad sierotami wojennymi (po I wojnie światowej)

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka nad sierotami wojennymi (po I wojnie światowej) – system wsparcia skierowany do dzieci pozostałych po zmarłych żołnierzach armii polskiej, polskich jednostek wojskowych oraz służących w armiach zaborczych. W 1921 spośród dzieci sierot do lat 16 około 15% stanowiły sieroty wojenne. Z biegiem lat, wraz z dorastaniem, liczba sierot zmniejszała się, zanikała, kiedy najmłodsze dzieci osiągnęły wiek 16 lat. W 1939 w zakładach opiekuńczych nadal była pewna grupa sierot wojennych (wynikała z przeciągnięcia nauki szkolnej ponad 16 rok życia), a sieroty te pobierały świadczenia. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości akcja pomocy miała charakter doraźny – kierowana była do inwalidów wojennych oraz ich rodzin, bądź rodzin pozostałych po zmarłych żołnierzach. W 1918 w Ministerstwie Spraw Wojskowych powstała sekcja opieki nad inwalidami. 27.05.1919 uchwalono ustawę o tymczasowym zaopatrzeniu wdów i sierot po wojskowych Wojska Polskiego. Wobec braku aktywności rządu, z inicjatywy poselskiej, 18.03.1921 uchwalono przepisy dotyczące inwalidów wojennych z prawem obywatelstwa polskiego służących w armii polskiej, polskich jednostkach wojskowych z okresu I wojny światowej oraz w armiach państw zaborczych. Przepisy te dotyczyły także pozostałych po inwalidach i poległych członków ich rodzin. Ustawa była nowelizowana w 1922. Faktyczne wykonanie prawa nastąpiło po publikacji rozporządzenia wykonawczego 11.08.1923. W 1925 działanie rozciągnięto na teren górnośląski województwa śląskiego. Liczba świadczeń dla osób po zmarłych inwalidach (wdowy, sieroty, dzieci) w połowie dekady wynosiła 125 tys., w 1929 180 tys. Wydatki w 1925 – około 100 mln zł, w 1928/1929 – 140 mln., w 1930/1931 – 150 mln. zł. Rewizja zasad nastąpiła 17.03.1932, głównie celem uzyskania oszczędności w budżecie państwa. Z biegiem lat, wraz z dorastaniem, zmniejszała się liczba dzieci sierot korzystających ze świadczeń. W 1931 pobierało renty inwalidzkie 67528 sierot, w 1933 – 41830, w 1936 – 18032, zaś w 1938 – 24613.

Źródła: P. Grata, Polityka państwa polskiego wobec inwalidów wojennych w latach 1918-1939, „Państwo i Społeczeństwo” 2011, nr 8; Cz. Kępski, Dziecko sieroce i opieka nad nim w Polsce w okresie międzywojennym, Lublin 1991; Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939; Przepisy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i pozostałych po nich rodzin, oprac. W. Czechowicz, Warszawa 1925; Rozporządzenie Ministrów Pracy i Opieki Społecznej, Spraw Wojskowych i Skarbu z dnia 11 sierpnia 1923 r. w sprawie opieki nad sierotami wojennymi, Dz. U. 1923, nr 84, poz. 662; Ustawa z dnia 18 marca 1921 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i ich rodzin oraz o zaopatrzeniu rodzin po poległych i zmarłych, których śmierć znajduje się w związku przyczynowym ze służbą wojskową, Dz. U. 1921, nr 32, poz. 195.