Opieka nad matką i dzieckiem do 1939 roku

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka nad matką i dzieckiem do 1939 roku – niezwiązane z systemem ubezpieczeń społecznych działania opiekuńcze wspierające matkę i dziecko, rozwijające się zwłaszcza w II połowie lat 30. Realizowane były poprzez domy matki i dziecka, żłobki i placówki dla podrzutków, stacje opieki nad matką i dzieckiem, organizowane przez zakłady pracy żłobki fabryczne i stacje lotne, ochronki (później przedszkola), a także wiejskie ogniska matki i dziecka. Rolę zasadniczą odgrywały wśród nich funkcjonujące na pograniczu opieki społecznej i ochrony zdrowia, umiejscawiane zarówno w ramach ośrodków zdrowia, jak też poza nimi, prowadzone w większości przez samorządy (70% placówek) oraz organizacje społeczne (25%) stacje opieki nad matką i dzieckiem. Zapewniały one przede wszystkim wsparcie profilaktyczne, ale w mniejszych ośrodkach miejskich i na wsi również opiekę leczniczą. Jednym z głównych celów ich działania była poprawa sytuacji w zakresie śmiertelności niemowląt (w 1937 570 stacji zapewniało wsparcie dla kilkunastu procent dzieci do drugiego roku życia). Opiekę całkowitą dla matek z dziećmi do lat dwóch oraz podrzutków zapewniały domy matki i dziecka, żłobki zamknięte oraz schroniska. W 1937 w 39 żłobkach zamkniętych i domach matki i dziecka przebywało łącznie blisko 2,9 tys. dzieci. Wśród działających w oparciu o przepisy ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet przyfabrycznych placówek opieki nad dziećmi pracownic znajdowało się w 1939 32 żłobki fabryczne oraz 224 stacji lotnych, które łącznie zapewniały opiekę nad ok. 10 tys. dzieci. W mających dbać o rozwój fizyczny i psychiczny dzieci oraz wdrażanie ich do życia społecznego przedszkolach opiekę w 1937/38 znajdowało 83 tys. dzieci (w tym 59 tys. w miastach), a liczba placówek sięgała 1659. Pełniące podobne funkcje instytucje opiekuńcze na wsi, czyli ogniska matki i dziecka na wsi, których w 1938 było 475, zapewniały stałą opiekę dzienną dla 15,5 tys. dzieci w wieku 2-7 lat.

Źródła: J. Cz. Babicki, W. Woytowicz-Babińska, Opieka społeczna nad dziećmi i młodzieżą, Warszawa 1939; M. Furmanowska, Opieka nad matką i małym dzieckiem w II Rzeczypospolitej [w:] Opieka nad dziećmi i młodzieżą. Studia z dziejów oświaty w XX wieku, red. S. Walasek, Kraków 2008; P. Grata, Polityka społeczna Drugiej Rzeczypospolitej. Uwarunkowania – instytucje – działania, Rzeszów 2013; Mały Rocznik Statystyczny 1939; B. Nakoniecznikow Klukowski, Przegląd najbardziej aktualnych zagadnień z zakresu polityki opiekuńczej, „Praca i Opieka Społeczna” 1938, nr 1; Opieka nad macierzyństwem, dziećmi i młodzieżą w Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1928.