Opieka nad dziećmi w ustawach zasadniczych

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka nad dziećmi w ustawach zasadniczych – zbiór podstawowych uregulowań wyznaczających prawa dziecka i zasady na jakich winny opierać się szczegółowe rozwiązania normatywne i praktyka działania. W pierwszej polskiej konstytucji po odzyskaniu niepodległości – Konstytucji marcowej (1921) – w artykule 103 zapisano prawo do opieki i pomocy ze strony państwa dla dzieci bez dostatecznej opieki rodzicielskiej czy zaniedbanych pod względem wychowawczym; zakaz zatrudniania dzieci i młodzieży w wieku szkolnym; zakaz zatrudniania dzieci poniżej 15 roku życia, pracy nocnej kobiet i osób młodocianych w przemyśle szkodliwym dla ich zdrowia; wyłączną drogę sadową w zakresie pozbawienia władzy rodzicielskiej oraz zobowiązanie do uregulowania opieki nad macierzyństwem w drodze ustawodawczej. Przepisy te miały charakter nowatorski i wyprzedzały podobne rozwiązania przyjmowane w Europie o kilka dekad. W Konstytucji kwietniowej (1935) kwestie opieki nad dzieckiem nie zostały podniesione. W akcie tym pominięto treści regulujące podstawowe prawa i wolności jednostki. Po II wojnie światowej, w Konstytucji PRL (1952), zagadnienia opieki nad dzieckiem pojawiły się w bardzo ogólnej formie. W art. 67 zadeklarowano, że małżeństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną państwa, przy czym, w szczególności miała ona dotyczyć rodziny wielodzietnej. Należy zauważyć, że prawa uzyskiwały również dzieci urodzone poza małżeństwem. W Konstytucji z 1997 zadeklarowana została opieka państwa nad małżeństwem i rodziną (art. 18), zabezpieczono prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami oraz wyłączną drogę sądową w zakresie ograniczania lub pozbawiania praw rodzicielskich (art. 48), a także zapewniono ochronę praw dziecka (ochrony przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją), opiekę i pomoc władz publicznych w sytuacji pozbawienia opieki rodzicielskiej, wysłuchanie i „w miarę możliwości” uwzględnienie zdania dziecka w toku ustalania jego praw. Ustawowo miały zostać określone kompetencje Rzecznika Praw Dziecka wraz z procedura powoływania.

Źródła: M. Balcerek, Rozwój opieki nad dzieckiem w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1978; S. Bożyk, Konstytucyjna ochrona praw dziecka (spojrzenie z perspektywy 100-lecia odrodzonej Polski) [w:] Dziecko w historii: sytuacja dziecka w odrodzonym państwie polskim, red. E. J. Kryńska, A. Suplicka, Ł. Kalisz, Białystok 2020; Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., Dz. U. 1952, nr 33, poz. 232; Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. 1997, nr 78, poz. 483; B. Kowalska-Ehrlich, Ochrona dziecka w świetle Konwencji Praw Dziecka i w prawie polskim [w:] Prawa i wolności osobiste, red. A. Rzepliński, Warszawa 1992; Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. 1921, nr 44, poz. 267; Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r., Dz. U. 1935, nr 30, poz. 227.