Opieka nad dziećmi żydowskimi po II wojnie światowej

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Opieka nad dziećmi żydowskimi po II wojnie światowej – zorganizowana działalność mająca na celu opiekę nad dziećmi ocalałymi z Holokaustu. Zorganizowanie opieki nad dziećmi, które przeżyły II wojnę światową, stało się priorytetowym celem powstałego w listopadzie 1944 Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich (od lutego 1945 – Centralny Komitet Żydów w Polsce). Działalność (w ramach Wydziału Opieki) obejmowała domy dziecka, półinternaty, przedszkola oraz poszukiwania żydowskich dzieci, które wojnę spędziły w polskich rodzinach, klasztorach czy działających nieżydowskich placówkach opiekuńczych. Początkowo Wydział Opieki Komitetu realizował też zadania z zakresu edukacji i ochrony zdrowia (szpitale, sanatoria). Placówki opiekuńcze (domy dziecka) zakładały też organizacje syjonistyczne: Ichud, He-Chaluc, Ha-Szomer ha-Cair. Placówki takie istniały w Łodzi, Warszawie, Szczecinie, Sosnowcu, Zabrzu, Wrocławiu, Wałbrzychu. Miały one za zadanie przygotować dzieci do życia w Palestynie (nauka języka hebrajskiego, wychowanie w duchu narodowym). Pierwszy dom dziecka CKŻ powstał w 1944 w Lublinie. W kolejnym roku założono placówki dla dzieci zdrowych: Otwock (125 dzieci), Helenówek pod Łodzią (92), Chorzów (132), Bielsko (73), Zatrzebie pod Warszawą (65), Częstochowa (39), Kraków (107), Przemyśl (38) oraz ośrodki leczniczo-wychowawcze (Rabka, Zakopane, Szczyrk, łącznie dla 100 dzieci). Po repatriacji dzieci z ZSRR uruchomiono nowe placówki w Śródborowie, Świdrze, Bielawie, Niemczy i Legnicy. W 1947 funkcjonowało 11 placówek, w których przebywało 772 dzieci (stan na 01.01.1948). Były to głównie sieroty i półsieroty, ale schronienie otrzymywały też dzieci rodziców znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Placówki otrzymywały wsparcie publiczne jak również wspomagały się pomocą płynącą z zagranicy i od prywatnych darczyńców. W styczniu 1950 przedszkola i domy dziecka zostały upaństwowione. Oznaczało to utratę autonomii i przejęcie kontroli przez władze.

Źródła: H. Datner-Śpiewak, Instytucje opieki nad dzieckiem i szkoły powszechne CKŻP w latach 1945-1946. Zakres działania i założenia wychowawcze, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, 1981, nr 3; H. Datner, Po zagładzie. Społeczna historia żydowskich domów dziecka, szkół, kół studentów w dokumentach Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, Warszawa 2016; A. Rykała, Przemiany sytuacji społeczno-politycznej mniejszości żydowskiej w Polsce po drugiej wojnie światowej, Łódź 2007; B. Techmańska, Żydowskie domy dziecka na Dolnym Śląsku prowadzone przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP) – zarys problematyki, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2018, nr 1.