Ochronki dla dzieci Towarzystwa Szkoły Ludowej

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Ochronki dla dzieci Towarzystwa Szkoły Ludowej – placówki opiekuńcze organizowane przez największą w Galicji polską organizację oświatową, powołaną w Krakowie w 1891. Podstawowym celem Towarzystwa Szkoły Ludowej była szeroko rozumiana działalność oświatowa, z którą z czasem powiązano aktywność na rzecz opieki nad dziećmi. Władze Towarzystwa dostrzegając deficyt instytucji opiekuńczych niezwiązanych ze zgromadzeniami zakonnymi i obawiając się negatywnego dla polskości wpływu powstających na zachodnich i wschodnich kresach monarchii ochronek niemieckich i ukraińskich zdecydowały w 1902 o wprowadzeniu do statutu prowadzenia organizacji ochronek, szkółek freblowskich i szkółek początkowych. Jeszcze w 1902 pierwszą ochronkę utworzyło Koło TSL w Dublanach, a akcja organizowania ochronek rozwijała się w kolejnych latach. Do 1918 powstało łącznie 40 ochronek założonych przez Towarzystwo, z czego 32 powstały w Galicji, 4 na Morawach, oraz po 2 na Śląsku Cieszyńskim i Bukowinie. Najwięcej placówek powstało w Krakowie (7) i Lwowie (5), ale aż 20 działało w mniejszych ośrodkach miejskich. Funkcjonowanie ochronek było z reguły krótkotrwałe, najwięcej placówek działało w latach 1908-1911, gdy było ich blisko 20. Ochronki pełniły przede wszystkim funkcje opiekuńcze, zajmując się dziećmi pochodzącymi z biednych rodzin, których pracujący rodzice nie byli w stanie zapewnić im całodziennej opieki; wychowawcze, zapewniając odpowiednią opiekę pedagogiczną; narodowe, chroniąc dzieci nie tylko przed negatywnym wpływem ulicy, ale też przed ryzykiem wynarodawiania na rzecz żywiołu niemieckiego, czeskiego i ukraińskiego. Do ochronek trafiały dzieci w wieku 2-12 lat, łączna liczba podopiecznych oscylowała wokół tysiąca (918 dzieci w 1910, 1166 w 1911, 776 w 1912, 846 w 1913). W 1918 działało już tylko 7 ochronek (247 dzieci), rozwój tej formy działalności nastąpił w okresie międzywojennym. Do 1939 ich liczba wzrosła do 44, a liczba podopiecznych wynosiła ok. 2 tys.


Źródła: R. Baron, Nad Olzą i Ostrawicą. Działalność społeczno-wychowawcza i oświatowa Towarzystwa Szkoły Ludowej w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim (1894-1919), Opole 2006; M. Bednarzak-Libera, Ochronki założone przez Towarzystwa Szkoły Ludowej placówkami przyjaznymi i przeciwdziałającymi wynarodawianiu polskich dzieci w Austro-Węgrzech [w:] Virginibus puerisque. Tom 2. Z zagadnień wychowania i opieki nad dzieckiem w XVIII-XX wieku, red. E. Kula, M. Pękowska, Kielce 2012; J. Żmichrowska, Działalność społeczna i oświatowo-kulturalna Towarzystwa Szkoły Ludowej w latach 1891-1939, Olsztyn 1988; taż, Towarzystwo Szkoły Ludowej (1891-1939), Olsztyn 1992.