Obowiązek szkolny

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Obowiązek szkolny – przymus pobierania nauki w szkole przez określoną liczbę lat, w określonym wieku, w ustalonym zakresie i czasie. Są nim obciążeni rodzice lub prawni opiekunowie dzieci. W Drugiej Rzeczypospolitej obowiązek szkolny został wprowadzony dekretem Naczelnika Państwa z 07.02.1919. Dotyczył wszystkich dzieci w wieku 7-14 lat w zakresie szkoły powszechnej (z obowiązku zwolnione być mogły dzieci chore fizycznie, umysłowo oraz mieszkające w odległości od szkoły większej niż 3 km, bądź oddzielone od niej przeszkodą naturalną). Obowiązek szkolny na poziomie szkoły powszechnej zagwarantowany został na poziomie konstytucji (art. 118 Konstytucji marcowej 1921, art. 81 Konstytucji kwietniowej 1935). Obowiązek szkolny mógł być realizowany w publicznych szkołach powszechnych lub w innych szkołach, w domu, o ile treści nauczania zgodne były z programem nauczania szkół powszechnych. Edukacja mogła być realizowana w szkołach 7-mio klasowych, ale też 4-5-cio letnich szkołach początkowych (z 2 lub 3-letnią nauką uzupełniającą). Przepisy dekretu wymuszały budowę gęstej sieci placówek szkolnych, choć realizacja zapisów napotkała na szereg trudności i odbywała się stopniowo. Na terenach zaboru pruskiego i austriackiego dłuższy czas obowiązywały zasady ustawodawstwa zaborczego. Wskaźnik realizacji obowiązku szkolnego szybko się podnosił (w 1921/1922 wynosił 66,2%, w 1923/1924 – 75,1%, w 1925/1926 – 85,6%, w 1927/1928 – 92,8%). Po II wojnie światowej wprowadzono bezpłatne nauczanie na wszystkich szczeblach i edukację w powszechnej szkole podstawowej z obowiązkiem szkolnym do 18 roku życia. W 1948 w wyniku zmian organizacyjnych powstała tzw. 11-latka z obowiązkowym kształceniem dzieci w klasach 1-7. Gruntownej rewizji systemu edukacji dokonano 15.07.1961. Wprowadzono wówczas 8-klasową szkołę podstawową, w zakresie której nauka była obowiązkowa. Zasady w zakresie obowiązku szkolnego przetrwały do końca PRL.

Źródła: Dekret o kształceniu nauczycieli szkół powszechnych w Państwie Polskiem, Dz. U. MWRiOP, 1919, nr 2, poz. 2; Edukacja narodowym priorytetem. Raport o stanie i kierunkach rozwoju edukacji narodowej w PRL, Warszawa - Kraków 1989; E. Juśko, Wdrażanie powszechności nauczania w II Rzeczypospolitej w pierwszych latach istnienia szkół powszechnych, „Krakowskie Studia Małopolskie” 2010, v. 14, nr 14; Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, Kraków-Warszawa 1928; M. Świątek, Organizacja oświaty w Polsce w latach 1917-1969. Podstawowe akty prawne, Warszawa 1978; Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. 1921, nr 44, poz. 267; Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r., Dz. U. 1935, nr 30, poz. 227; S. Wołoszczyn, Historia wychowania, cz. 1: Historia szkolnictwa, Warszawa 1962.