Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Kodeks rodzinny i opiekuńczy – zbiór przepisów regulujących stosunki społeczne wynikające z małżeństwa, stosunki między rodzicami i dziećmi oraz stosunki wynikające z pokrewieństwa i opieki. Uchwalony 25.02.1964, wszedł w życie z dniem 01.01.1965, wielokrotnie nowelizowany. Prace nad unifikacją prawa rodzinnego i opiekuńczego trwały już w okresie międzywojennym. Odrębnie rozpatrywano prawo opiekuńcze, odrębnie rodzinne w ramach powołanej w 1919 Komisji Kodyfikacyjnej. Długotrwałe prace nie przyniosły jednak efektu ustawodawczego. Po II wojnie dokonano unifikacji prawa rodzinnego w drodze dekretu 22.01.1946, a po kilku miesiącach (14.05.1946), prawa opiekuńczego likwidując część przepisów mających swe źródła jeszcze w okresie zaborów. Równolegle wprowadzono uregulowania w zakresie prawa małżeńskiego (1945) oraz prawo małżeńskie majątkowe (1946). W kolejnych latach trwały prace nad kodyfikacją prawa cywilnego, które wówczas nie zostały ukończone sukcesem. W 1950 wszedł w życie kodeks rodzinny. Regulacja z 1964 powstała w wyniku dyskusji rozpoczętej po zmianach politycznych roku 1956 i toczyła się w ramach szerszej dysputy dotyczącej kodeksu cywilnego. Ostatecznie w 1960 zdecydowano o wyodrębnieniu kodeksowego prawa rodzinnego. Regulacja opiera się o cztery podstawowe zasady: równości małżonków, trwałości małżeństwa, bezpieczeństwa losów dzieci oraz równouprawnienia dzieci pozamałżeńskich z dziećmi zrodzonymi z małżeństwa. Przedmiotem przepisów są: małżeństwo, pokrewieństwo i powinowactwo oraz opieka i kuratela. Każdej z nich poświęcony został dział ustawy. Na podstawie Kodeksu orzeka się m.in.: w sprawach o rozwód, unieważnienie małżeństwa, separacji, podziału czy rozdzielności majątkowej małżeństwa, o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dziećmi, alimentach, ustaleniu ojcostwa, zaprzeczeniu ojcostwa lub małżeństwa, przysposobieniu. Sądy orzekające w sprawach rodzinnych i opiekuńczych to zwykle tzw. sądy rodzinne, rzadziej wydziały cywilne.

Źródła: S. Bancerz, Dwa lata prac ustawodawczych, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 7; W. Czachórski, Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego PRL, „Studia Prawnicze” 1970, z. 26-27; P. Fiedorczyk, Unifikacja i kodyfikacja prawa rodzinnego w Polsce (1945-1964), Białystok 2014; S. Grodziski, Prace nad kodyfikacją i unifikacją polskiego prawa prywatnego (1919-1947), „Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1992, z. 1-4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. 1964, nr 9, poz. 59; J. Winiarz, Kodyfikacja prawa rodzinnego i opiekuńczego PRL [w:] Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Czachórskiego, Warszawa 1985.