Instytucje pomocnicze przy sądach dla nieletnich

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Instytucje pomocnicze przy sądach dla nieletnich – system instytucji współpracujących w okresie międzywojennym z sądami dla nieletnich w szerokim zakresie: od zwalczania przestępstw przez diagnostykę po resocjalizację i edukację. Do instytucji pomocniczych należały: kurator sądowy, policja dla nieletnich, instytucje obserwacyjne i stowarzyszenia społeczne. Kurator sądowy początkowo występował jako opiekun sądowy (powołany dekretem z 07.02.1919). W 1929 minister sprawiedliwości przekształcił opiekunów sądowych na kuratorów nieletnich przy sądach grodzkich i sądach dla nieletnich. W 1935 zrezygnowano z zawodowego modelu kuratorów i zastąpiono go społecznym. W 1925 powstała państwowa Policja Kobieca mająca specjalne uprawnienia do zajmowania się sprawami nieletnich, w tym zwłaszcza prostytucją. Istotną instytucją było Towarzystwo Opieka Specjalna nad Dziećmi, którego celem było współdziałanie z sądami w zakresie zwalczania przestępczości wśród nieletnich, a także opieka i pomoc. Na jego czele stali przewodniczący sądów dla nieletnich a w skład wchodzili kuratorzy sądowi. Znaczącą rolę odegrało Towarzystwo Opieki nad Więźniami i ich Rodzinami „Patronat” (tym w szczególności Warszawskie Towarzystwo Patronatu na nieletnimi). W 1932 w ramach towarzystwa powstał zakład wychowawczo-poprawczy „Dom Dziewcząt” w Warszawie. Ważną rolę odgrywały poradnie pedologiczne. Początkowo korzystano z jedynej zlokalizowanej w Warszawie. Poradnia dostarczała sądom informacji o badanych dzieciach (analiza przestępstwa i perspektywy). W 1932 powstała poradnia pedologiczna związana z organizacją „Patronat”. Współpracowała ona z Ośrodkiem Kryminologii Nowoczesnej. Znaczna liczba dzieci kierowanych do poradni doprowadziła do stworzenia organizacji Centrala Wywiadów Społecznych, która pełniła funkcję łącznika między sądem dla nieletnich a poradnią. W 1937 powstał nowy zakład: Centrala Badań Psychologicznych, mający za zadanie badać przypadki poważniejszych przestępstw (zabójstwa, gwałty).


Źródła: Dekret w przedmiocie utworzenia sądów dla nieletnich, Dz. U. 1919 r. nr 14, poz. 171; M. Kalinowski, J. Pełka, Zarys dziejów resocjalizacji nieletnich, Warszawa 2003; W. Kamińska, K. Pędowski, Sądy dla nieletnich w II Rzeczypospolitej, „Palestra” 1991, t. 35, nr 10; A. Komorowski, Sądy dla Nieletnich w Polsce, „Szkoła Specjalna” 1925, nr 4; J. Mazur, Opieka i resocjalizacja wobec przestępczości nieletnich w okresie międzywojennym na przykładzie Lublina, Kraków 2017; K. Szymków, Instytucja stałych opiekunów sądowych 1919–1929, „Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis” 2018, v. 7; Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 kwietnia 1927 r. o urządzeniu sądów dla nieletnich, Dz. U. 1927, nr 40, poz. 365; Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 1929 r. o wynagrodzeniu opiekunów sądowych, Dz. U. 1929, nr 35, poz. 321; Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 1929 r. w sprawie przekształcenia instytucji opiekunów sądowych na kuratorów nieletnich przy sądach grodzkich i przy sądach dla nieletnich, Dz. U. 1929, nr 47, poz. 387; Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 1935 r. o kuratorach nieletnich, Dz. U.  1935, nr 46, poz. 316.