Gminy żydowskie

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Gminy żydowskie – forma organizacyjna wyznawców judaizmu o charakterze lokalnym pełniąca szereg funkcji nie tylko religijnych lecz również o charakterze integracyjnym, opiekuńczym i edukacyjnym. Gminy żydowskie funkcjonowały w Drugiej Rzeczypospolitej na podstawie dekretu Naczelnika Państwa z 07.02.1919. Wprowadzono wówczas zasadę przymusu religijnego, tj. każdy Żyd musiał obowiązkowo przynależeć do gminy. Wśród zadań gminy znalazły się: czuwanie nad religijnym wychowaniem młodzieży oraz, na zasadach ogólnych, prawo udzielania pomocy społecznej swoim członkom i zakładania w tym celu instytucji dobroczynnych. Przepisy te w latach 1927-1928 zastąpiły na terenie całego państwa (z wyjątkiem woj. śląskiego) pozostałości ustawodawstwa zaborczego. Istotnymi były też przepisy małego traktatu wersalskiego, umożliwiające gminom zakładanie, nadzór i samodzielne zarządzanie zakładami dobroczynnymi, religijnymi i społecznymi, a także szkołami i placówkami wychowawczymi. W oparciu o te przepisy przy gminach funkcjonowały szkoły religijne, instytucje dobroczynne, ochronki, a nawet szpitale. Gminy żydowskie prowadziły działalność bezpośrednio bądź wspierając inicjatywy członków. Prowadzono różnorodne, zależne od lokalnych warunków placówki: stacje opieki nad matką i dzieckiem, żłobki, kuchnie ludowe, sierocińce, ambulatoria, ogniska matki i dziecka, kwarantanny, łaźnie, pralnie, punkty etapowe, punkty rozdawnictwa. Zakres i formy pomocy były zróżnicowane lokalnie: rozdawnictwo żywności, odzieży, wsparcie pieniężne, opieka sanitarna, pomoc lekarska, kursy zawodowe, pośrednictwo pracy, itp. Działania te prowadzone były autonomicznie przez każde gminy i miały wymiar lokalny. Po II wojnie światowej, w związku z faktyczną likwidacją przez Niemców podstaw działalności gmin żydowskich struktury instytucjonalnej nie odbudowano. Dalej, w następstwie polityki centralizacji opieki społecznej, upaństwowiono, względnie zlikwidowano, instytucje o charakterze wyznaniowym (w tym żydowskie).

Źródła: F. Brzeziński, Prawa mniejszości. Komentarz do Traktatu z dn. 28 czerwca 1919 r. pomiędzy Polską a głównemi mocarstwami, Warszawa 1920; Dekret o zmianach w organizacji gmin wyznaniowych żydowskich na terenie b. Królestwa Kongresowego, Dz. Praw P. P. 1919, nr 14, poz. 175; A. Lewicka, Status formalnoprawny żydowskich gmin wyznaniowych w II Rzeczypospolitej, „Studia Żydowskie. Almanach” 2012, nr 2; D. Libionka, Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945–2008), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008, nr 4.