Dzieci przestępcze

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Dzieci przestępcze – osoby nieletnie, które weszły w konflikt z obowiązującym prawem. W II Rzeczypospolitej według Kodeksu karnego z 1932 górna granica wieku osoby uznawanej za nieletnią wynosiła 21, przy czym grupę tę dzielono na trzy okresy: do 13 lat – okres bezwzględnej niekaralności, 13-17 lat – warunkowej odpowiedzialności (nie podlegali karze o ile czyn popełnili bez rozeznania) i 17-21 – bezwarunkowej odpowiedzialności. Kolejny kodeks wszedł w życie z początkiem 1970. Według nowych przepisów, z zasady odpowiedzialności podlegały tylko osoby, które ukończyły 17 rok życia, aczkolwiek w niektórych sytuacjach mogło to dotyczyć niepełnoletniego po ukończeniu 16 roku życia. Nieletnim była osoba, która w chwili orzekania nie ukończyła 21 roku życia. Przepisy ustawy z 1982 o postępowaniu w sprawach nieletnich stosować można było wobec osób, które nie ukończyły 18 roku życia (zapobieganie i zwalczanie demoralizacji), 13-17 (postępowanie o czyny karalne), do 21 (w zakresie środków wychowawczych lub poprawczych). W nowych rozwiązaniach (1997) stosuje się pojęcia nieletni do 17 roku życia, małoletni do 18 roku życia i młodociany do 21 roku życia (w momencie orzekania do 24 lat). W konsekwencji, w stosunku do różnych kategorii nieletnich, stosuje się inne narzędzia oddziaływania. Do 17 roku to m.in. upomnienie, oddanie pod nadzór rodziców, opiekuna bądź kuratora albo też umieszczenie w zakładzie wychowawczym. Popełnienie czynu z rozeznaniem (13-17 lat) mogło oznaczać umieszczenie w zakładzie poprawczym. W kodeksie z 1969 oprócz środków wychowawczych czy poprawczych możliwa była odpowiedzialność karna za szczególne czyny także dla osób w wieku 16-17 lat (m.in.: rozbój, gwałt, zbrodnia przeciwko życiu, przeciwko bezpieczeństwu publicznemu). W nowszym ustawodawstwie obniżono o rok dolną granicę wieku nieletniego, który może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Czyny, za popełnienie których może odpowiadać nieletni zostały zawarte w katalogu zamkniętym.

Źródła: A. Gaberle, M. Korcyl-Wolska, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Gdańsk 2002; K. Gromek, Komentarz do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Warszawa 2004; E. Jurgielewicz, Ewolucja odpowiedzialności nieletnich na przestrzeni lat, „Studia Prawnoustrojowe” 2019, nr t. 44; V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce, Warszawa 2013; R. Kupiński, I. Nowicka, Granica wiekowa odpowiedzialności sprawcy za przestępstwa i wykroczenia, „Ius et Administratio” 2004, z. 4; Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. - Kodeks karny, Dz. U. 1932, nr 60, poz. 571; Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks karny, Dz. U. 1969, nr 13, poz. 94; Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. 1982, nr 35, poz. 228.