Centralizacja opieki nad dziećmi

Z Słownik historyczny "Opieka nad dziećmi na ziemiach polskich w XIX-XXI wieku"

Centralizacja opieki nad dziećmi – związany ze stalinizacją życia politycznego i społecznego w Polsce proces unifikacji oraz przejmowania przez organy państwowe pełnej kontroli nad funkcjonowaniem instytucji opieki nad dziećmi mający miejsce w II połowie lat 40. XX wieku. Ze względu na niedostateczny stan posiadania państwowych instytucji opiekuńczych podjęty na szeroką skalę w 1948 proces centralizacji został rozciągnięty w czasie do początku lat 50. Jego zasadniczym elementem było stopniowe przejmowanie przez państwo placówek opiekuńczych należących do największej w kraju i związanej z Kościołem katolickim organizacji charytatywnej Caritas. Ostateczne przejęcie Caritas poprzedzone wcześniejszą likwidacją i upaństwawianiem poszczególnych placówek nastąpiło w 1950. Wcześniej, w ramach dążenia do centralizacji działań opiekuńczych, władze zlikwidowały, na mocy decyzji ze stycznia 1949, Centralny Komitet Opieki Społecznej, którego majątek przejęły organy władzy państwowej i samorządowej. W ramach procesu centralizacji i etatyzacji opieki nad dziećmi nastąpiła również likwidacja w 1949 Towarzystwa Gniazd Sierocych i Wiosek Kościuszkowskich, Polskiej YMCA, decyzje o zaprzestaniu działalności podjęły zaś w tym roku Rada Zagranicznych Towarzystw Charytatywnych w Polsce oraz aktywny na polu opieki nad dziećmi Centralny Komitet Żydów w Polsce. Równocześnie trwała unifikacja i podporządkowywanie państwu innych podmiotów opiekuńczych – w 1949 Robotnicze Towarzystwo Przyjaciół Dzieci i Chłopskie Towarzystwo Przyjaciół Dzieci utworzyły  Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, zaś prowadzące działania opiekuńcze na rzecz dzieci i młodzieży organizacje kombatanckie zostały połączone w Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. Zwieńczenie procesu centralizacji opieki nad dziećmi przyniosło wejście w życie ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej z 20.03.1950, w myśl której działania opiekuńcze podporządkowanie zostały organom rad narodowych poszczególnych szczebli.

Źródła: P. Grata, Czas przełomu. Polska polityka społeczna w latach 1944-1950, Rzeszów 2018; D. Jarosz, Zapomniani przyjaciele: zagraniczna pomoc charytatywna w Polsce Ludowej (1945-1949) [w:] Społeczeństwo – państwo – modernizacja. Studia ofiarowane Januszowi Żarnowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. W. Medrzecki, Warszawa 2002; A. Juźwik, Zagraniczna pomoc charytatywna dla dzieci i młodzieży w Polsce w latach 1945-1950, „Polska 1944/45-1989. Studia i Materiały” T. 11: 2011; I. Miernik, Centralny Komitet Opieki Społecznej 1945-1949. Powstanie i główne etapy działalności [w:] Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, T. 2, red. M. i M. Przeniosło, Kielce 2010; D. Zamiatała, Caritas. Działalność i likwidacja organizacji 1945-1950, Lublin 2000.